Hội thảo quốc tế “Nữ giới trong dòng chảy lịch sử Nhật Bản” – Diễn đàn học thuật đa chiều về giới và văn hóa
Sáng ngày 16.5, tại cơ sở Đinh Tiên Hoàng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM đã tổ chức thành công Hội thảo Khoa học Quốc tế với chủ đề “Nữ giới trong dòng chảy lịch sử Nhật Bản”, do Khoa Nhật Bản học đăng cai, chương trình nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 30 năm đào tạo ngành Nhật Bản học và 10 năm thành lập Khoa. Hội thảo thu hút đông đảo các nhà khoa học đến từ nhiều cơ sở nghiên cứu uy tín như Đại học Hiroshima, Đại học Nanzan, Đại học Osaka, Đại học Meio (Nhật Bản), Đại học Dalian Maritime (Trung Quốc), cùng các học giả thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Đại học KHXH&NV - ĐHQG Hà Nội, Đại học Phenikaa Hà Nội, Trường Sân khấu Điện ảnh TP.HCM, Hội Nhà văn Việt Nam và đơn vị chủ trì – Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM.
Hội thảo thu hút đông đảo các nhà khoa học đến từ nhiều cơ sở nghiên cứu uy tín - Ảnh: TUẤN VỦ
Phát biểu tại Hội thảo, GS.TS. Ngô Thị Phương Lan, Phó Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Nhà trường, khẳng định Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM là một trong hai trung tâm hàng đầu về khoa học xã hội và nhân văn của Việt Nam, luôn chú trọng tổ chức các hoạt động nghiên cứu quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực Nhật Bản học. Cô cho biết Hội thảo quy tụ đại biểu đến từ nhiều quốc gia và lĩnh vực với đa dạng phương pháp tiếp cận khoa học, mang đến những góc nhìn mới mẻ, đánh giá sâu sắc và trao đổi học thuật chuyên sâu về các vấn đề trọng tâm. GS.TS. Ngô Thị Phương Lan bày tỏ kỳ vọng Hội thảo sẽ giải đáp nhiều câu hỏi có giá trị khoa học và thực tiễn, góp phần nâng cao hiểu biết về lịch sử, xã hội Nhật Bản, đồng thời thúc đẩy quan hệ hợp tác và giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Nhật Bản.
GS.TS. Ngô Thị Phương Lan bày tỏ kỳ vọng Hội thảo góp phần nâng cao hiểu biết về lịch sử, xã hội Nhật Bản - Ảnh: TUẤN VỦ
Hội thảo nhận được 29 bài tham luận chất lượng, tập trung phân tích vai trò của phụ nữ Nhật Bản trong nhiều lĩnh vực như văn hóa, giáo dục, hôn nhân – gia đình và các khía cạnh xã hội khác. Các tham luận hướng đến ba nhóm vấn đề chính: Các yếu tố tác động đến vai trò của nữ giới trong từng giai đoạn lịch sử; vị thế của họ trong tiến trình phát triển của đất nước; và đóng góp của nữ giới trên các lĩnh vực chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục và kinh tế.
Ban Chủ tọa chủ trì phiên báo cáo tham luận phiên toàn thể tại Hội thảo - Ảnh: TUẤN VỦ
Báo cáo đề dẫn tại Hội thảo, GS.TS. Kawanishi Hidemichi, Đại học Hiroshima, Nhật Bản trình bày tham luận với chủ đề “Phụ nữ trong lịch sử Nhật Bản đương đại”. Nội dung báo cáo tập trung phân tích thực trạng vai trò của phụ nữ Nhật Bản trong lịch sử, trong bối cảnh chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo – nơi mà nữ giới thường bị xem là yếu tố thứ yếu trong tiến trình lịch sử và thiết chế xã hội. Từ đó dẫn đến sự thiếu hụt các tư liệu ghi chép chính thức về đóng góp của nữ giới. Tuy nhiên, GS.TS. Kawanishi nhấn mạnh rằng vẫn tồn tại nhiều bằng chứng lịch sử cho thấy sự hiện diện và ảnh hưởng tích cực của phụ nữ Nhật Bản trong quá trình kiến thiết quốc gia, cũng như trong các trào lưu xã hội hướng đến bình đẳng giới và quyền lợi phụ nữ, trẻ em. Báo cáo góp phần bổ sung một góc nhìn mới cho các nghiên cứu về giới nữ trong xã hội Nhật Bản từ truyền thống đến hiện đại.
GS.TS. Kawanishi Hidemichi trình bày tham luận với chủ đề “Phụ nữ trong lịch sử Nhật Bản đương đại” - Ảnh: TUẤN VỦ
Tiếp nối báo cáo, Nhà nghiên cứu Phan Nhật Chiêu, Hội Nhà văn Việt Nam, trình bày tham luận “Các nàng thơ Waka và Haiku của Nhật Bản”. Tham luận tập trung làm rõ vai trò và vị trí của nữ giới Nhật Bản trong dòng chảy văn học, đặc biệt là trong thể loại hoà ca và Haiku – hai hình thức thơ truyền thống đặc sắc của Nhật Bản. Dù các nghiên cứu chuyên sâu về nữ giới trong các lĩnh vực cụ thể vẫn còn hạn chế, nhưng trong lĩnh vực thi ca, “thơ ca nữ lưu Nhật Bản” từ thế kỷ VII đến nay là một hiện tượng độc đáo trong văn học thế giới. Thông qua các tên tuổi tiêu biểu như “Quận chúa Nukada, Ono no Komachi, Izumi Shikibu, Công chúa Shikishi, Ni cô Chiyo” và “Yosano Akiko”, tham luận đã khắc họa rõ nét sự đóng góp to lớn của nữ giới trong việc tạo nên những giá trị văn học vượt thời gian. Bài viết góp phần mở rộng nhận thức về lịch sử và văn hóa Nhật Bản qua lăng kính văn học nữ, đồng thời khẳng định giá trị và sức ảnh hưởng của phụ nữ trong đời sống tinh thần và nghệ thuật của đất nước mặt trời mọc.
Nhà nghiên cứu Phan Nhật Chiêu, Hội Nhà văn Việt Nam, trình bày tham luận “Các nàng thơ Waka và Haiku của Nhật Bản” - Ảnh: TUẤN VỦ
Tham luận “Phụ nữ trong chuyển động hôn nhân – gia đình tại Nhật Bản: Một phân tích từ góc nhìn so sánh”, do PGS.TS. Trần Thị Minh Thi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trình bày. Tham luận tập trung phân tích vị thế của phụ nữ trong hôn nhân và gia đình tại Nhật Bản đương đại, đặt trong bối cảnh xã hội Đông Á đang bước vào giai đoạn hậu hiện đại và già hóa dân số. Dựa trên các dữ liệu thống kê quốc gia và nghiên cứu quốc tế, báo cáo đã chỉ ra nhiều xu hướng nổi bật như: kết hôn muộn, giảm tỷ lệ kết hôn, gia tăng tỷ lệ sống độc thân, trong khi tỷ lệ ly hôn có xu hướng giảm nhẹ. Những biến động này đang tái định hình quan hệ giới và chức năng truyền thống của gia đình, cho thấy rõ tác động giới tính hóa trong cấu trúc xã hội hiện đại. Bên cạnh việc phân tích trường hợp Nhật Bản, tác giả còn thực hiện đối sánh với thực tiễn tại Việt Nam, từ đó đưa ra những đề xuất hướng tới chính sách bình đẳng giới toàn diện hơn trong các lĩnh vực dân số, gia đình và di cư, phù hợp với bối cảnh chuyển đổi sâu sắc của xã hội hiện đại.
PGS.TS. Trần Thị Minh Thi phân tích vị thế của phụ nữ trong hôn nhân và gia đình tại Nhật Bản đương đại - Ảnh: SƠN TUYỀN
Tại Hội thảo, GS.TS. Miyazawa Chihiro, Đại học Nanzan, Nhật Bản trình bày tham luận về Phụ nữ Việt Nam dưới góc nhìn của “Người phụ nữ Nhật Bản mới” như thế nào?－ Kinh nghiệm và hiểu biết của nữ nhà văn Mori Michiyo ở Việt Nam vào năm 1942. Báo cáo tập trung khảo sát nhận thức và trải nghiệm của nữ nhà văn Mori Michiyo (1901–1977) – người được Bộ Ngoại giao Nhật Bản cử sang Đông Dương với tư cách sứ giả văn hóa phụ nữ Nhật Bản trong thời kỳ Pháp–Nhật (1942). Mori Michiyo được xem là đại diện cho thế hệ “phụ nữ Nhật Bản mới”: học cao, chủ động lựa chọn hôn nhân, sống độc lập, không tuân thủ các chuẩn mực truyền thống như “Tam tòng, tứ đức”.
Theo GS.TS. Miyazawa Chihiro, trong ba tháng tại Việt Nam, bà đã tiếp xúc và giao lưu với nhiều nhân vật nữ tiêu biểu như nhà văn Trịnh Thục Oanh, nghệ sĩ cải lương Bảy Phùng Há và Ái Liên, từ đó hình thành ấn tượng sâu sắc và thiện cảm đối với con người, văn hóa và phụ nữ Việt Nam. Tuy nhiên, do giới hạn về thời gian và rào cản ngôn ngữ, bà chưa thể nắm bắt đầy đủ tính tự chủ cũng như những mâu thuẫn nội tâm của người Việt Nam khi đối mặt với sự giao thoa văn hóa Đông – Tây. Tham luận đồng thời góp phần làm rõ hơn về lịch sử giao lưu giữa phụ nữ Nhật Bản và phụ nữ Việt Nam trong bối cảnh chiến tranh châu Á – Thái Bình Dương.
GS.TS. Miyazawa Chihiro, Đại học Nanzan, Nhật Bản trình bày tham luận về Phụ nữ Việt Nam dưới góc nhìn của “Người phụ nữ Nhật Bản mới” - Ảnh: SƠN TUYỀN
Đề tài “Huyền thoại người nữ trong văn hóa Nhật Bản, từ Tanka của Komachi đến kịch Noh về Komachi” được đóng góp bởi GS.TS. Phan Thị Thu Hiền, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM đã gây ấn tượng mạnh tại Hội thảo. Tham luận tập trung phân tích hình tượng Ono no Komachi – nữ thi sĩ kiệt xuất và cũng là biểu tượng phụ nữ nổi bật trong văn hóa Nhật Bản. Thông qua việc đối chiếu giữa thơ Tanka (Waka) do chính Komachi sáng tác và các vở kịch Noh khai thác truyền thuyết về bà, tham luận cho thấy sự biến chuyển trong cách nhìn nhận và tái hiện hình ảnh người nữ qua các thời kỳ lịch sử và loại hình nghệ thuật khác nhau. Từ đó, tác giả làm rõ quá trình “ngoại vi hóa” huyền thoại người nữ trong văn chương và văn hóa Nhật Bản, đặt Komachi như một trường hợp điển hình cho cách xã hội kiến tạo, lưu truyền và định vị vai trò nữ giới trong biểu tượng văn hóa dân tộc.
GS.TS. Phan Thị Thu Hiền, phân tích hình tượng Ono no Komachi – nữ thi sĩ kiệt xuất và cũng là biểu tượng phụ nữ nổi bật trong văn hóa Nhật Bản - Ảnh: TUẤN VỦ
Chiều cùng ngày, trong khuôn khổ chương trình Hội thảo, ba tiểu ban chuyên đề đã diễn ra song song tại các phòng hội nghị, tập trung thảo luận chuyên sâu về các khía cạnh đa dạng trong nghiên cứu nữ giới Nhật Bản. Cụ thể, các tiểu ban xoay quanh ba chủ đề chính: Những nghiên cứu về giáo dục nữ giới ở Nhật Bản; Những nghiên cứu về phụ nữ Nhật Bản trong lĩnh vực văn học – nghệ thuật; và Những nghiên cứu về phụ nữ Nhật Bản trong lĩnh vực văn hóa – xã hội. Tại các phiên làm việc, bên cạnh phần trình bày các tham luận học thuật chuyên sâu, các đại biểu cũng đưa ra nhiều câu hỏi mang tính lý luận và thực tiễn, góp phần xây dựng nền tảng nghiên cứu vững chắc, đồng thời gợi mở những hướng tiếp cận mới trong việc tìm hiểu vai trò và vị thế của nữ giới trong dòng chảy lịch sử Nhật Bản.
Các đại biểu cũng đưa ra nhiều câu hỏi mang tính lý luận và thực tiễn, góp phần xây dựng nền tảng nghiên cứu vững chắc - Ảnh: SƠN TUYỀN
Hội thảo “Nữ giới trong dòng chảy lịch sử Nhật Bản” không chỉ là dịp để ghi nhận và tôn vinh những đóng góp của nữ giới trong lịch sử nước Nhật, mà còn là cơ hội để các học giả cùng nhau chia sẻ, thảo luận các góc nhìn học thuật mới mẻ, làm sâu sắc thêm nhận thức về vai trò của phụ nữ trong tiến trình phát triển xã hội. Trên nền tảng khoa học vững chắc được hình thành từ hội thảo, các định hướng nghiên cứu trong tương lai về giới, lịch sử và văn hóa Nhật Bản sẽ tiếp tục được phát triển, đóng góp tích cực vào việc xây dựng một xã hội công bằng, nhân văn và phát triển bền vững.
Thành công của hội thảo lần này là dấu mốc quan trọng khẳng định vai trò tiên phong của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM nói chung và Khoa Nhật Bản học nói riêng trong việc kết nối tri thức, phát triển học thuật, cũng như lan tỏa những giá trị nhân văn và tiến bộ trong nghiên cứu khoa học.
Một số hình ảnh khác của Hội thảo:
TUẤN VỦ - SƠN TUYỀN
