Định hình hướng nghiên cứu để kiến tạo chính sách đô thị TP.HCM
Sáng 17.3, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM) phối hợp cùng Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh (Sở KH&CN TP.HCM) tổ chức hội thảo khoa học "Định hướng nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và nâng cao tiềm lực khoa học và công nghệ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2030". Diễn đàn thu hút đông đảo chuyên gia về quản trị siêu đô thị, an ninh kiến tạo và cơ chế chính sách.
Siêu đô thị 14 triệu dân và yêu cầu quản trị mới
Phát biểu khai mạc, ông Lê Thanh Minh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, cho biết hội thảo là diễn đàn quan trọng để tìm kiếm các luận cứ khoa học, định hình chương trình phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của thành phố trong 5 năm tới. Ông khẳng định: “Hội thảo nhằm đáp ứng đầy đủ những cơ sở lý luận, cơ sở khoa học cho quá trình phát triển thành phố trong giai đoạn tới”. Trong bối cảnh mới, Thành phố Hồ Chí Minh đặt mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững dựa trên kinh tế số và đổi mới sáng tạo. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao tiềm lực và vị thế của lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn trong việc giải quyết các "bài toán" lớn về quản trị siêu đô thị, an sinh xã hội và an ninh quốc gia.
Ông Lê Thanh Minh định hướng các nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn 2026-2030 - Ảnh: Ý NGUYỄN
Hội thảo tập trung vào việc xác lập các nhiệm vụ trọng tâm cho Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026 - 2030. Với 4 đề tài tham luận, hội thảo đưa ra yêu cầu cấp thiết của việc chuyển hóa kết quả nghiên cứu lý luận thành chủ trương, chính sách hành động cụ thể, đồng thời chú trọng xây dựng mạng lưới chuyên gia và cơ chế phản biện khoa học đối với các vấn đề “nóng” trong quản trị đô thị. Qua việc đánh giá thực trạng và tính cấp thiết của các hướng nghiên cứu, hội thảo khẳng định nền tảng khoa học xã hội và nhân văn vững chắc chính là yếu tố then chốt để định hướng chính sách, giúp Thành phố Hồ Chí Minh nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu và quản trị hiệu quả mô hình siêu đô thị trong giai đoạn phát triển mới.
Mở đầu phiên tham luận, ông Trần Đình Trúc, Trưởng phòng Quản lý khoa học thuộc Sở KH&CN TP.HCM đã trình bày báo cáo: “Thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ Thành phố giai đoạn 2020 - 2025 và định hướng giai đoạn tiếp theo”. Theo báo cáo, giai đoạn qua Thành phố đã có hơn 1.000 bài báo quốc tế và tỷ lệ ứng dụng chuyển giao kết quả nghiên cứu ở mức khá cao, đóng góp trên 55% vào TFP của Thành phố.
Ông Trần Đình Trúc đặt mục tiêu phấn đấu đạt 3.500 bài báo quốc tế mỗi năm và nâng tỷ lệ kết quả nghiên cứu được ứng dụng thực tế lên trên 60% nhằm hỗ trợ đắc lực cho việc xây dựng chính quyền số và nâng cao chất lượng sống của người dân - Ảnh: Ý NGUYỄN
Tiếp nối chương trình, GS.TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh, Đại học Kinh tế TP.HCM trình bày tham luận chủ đề: “Hoàn thiện cơ chế chuyển hóa kết quả nghiên cứu khoa học lý luận thành chủ trương, chính sách hành động: Từ lý thuyết đến thực tiễn điều hành”. Ông cho rằng hiện nay đang tồn tại sự chênh lệch giữa cung và cầu nghiên cứu. Các nhà khoa học thường tập trung vào lý luận viễn cảnh, vĩ mô và dài hạn, trong khi các cơ quan quản lý lại cần những giải pháp thực tiễn, ngắn hạn để giải quyết ngay các vấn đề phát sinh. Ông nhấn mạnh: "Việc thiết lập chính sách phải dựa trên nền tảng khoa học càng sâu rộng thì tỷ lệ gắn kết và thực thi thực tiễn càng cao". Đồng thời, thành phố cần có cơ chế phản hồi và giám sát quá trình ứng dụng nghiên cứu sau nghiệm thu để đảm bảo tính thực tiễn của đề tài.
GS.TS Võ Xuân Vinh đề xuất xây dựng các tổ chức trung gian hoặc các "Think-tank" có nhiệm vụ dịch ngôn ngữ từ học thuật sang ngôn ngữ chính sách - Ảnh: Ý NGUYỄN
Định hình an ninh đô thị trong kỷ nguyên số
Dưới góc nhìn an ninh đô thị, PGS.TS Đại tá Lê Thị Hiền Lương, Trưởng khoa Lý luận chính trị và Khoa học xã hội nhân văn, Trường Đại học An ninh nhân dân - Bộ Công an, giới thiệu tham luận: “Đánh giá tính cấp thiết và mức độ bao phủ của các hướng nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong Dự thảo Chương trình giai đoạn 2026 – 2030”. Theo bà, an ninh trong bối cảnh hiện nay không chỉ là phòng ngừa, kiểm soát rủi ro theo nghĩa truyền thống mà còn là kết quả của việc xây dựng và vận hành các thiết chế xã hội hiệu quả để thúc đẩy phát triển. Đây là mô hình vận dụng phương châm “lấy xây mà chống”, tạo ra sự tác động qua lại biện chứng giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống. Bà Lương chỉ ra rằng an ninh kiến tạo phải dựa trên ba trụ cột chính là thể chế, công nghệ và cộng đồng. Đặc biệt, trong môi trường số, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng và an ninh văn hóa trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
PGS.TS Đại tá Lê Thị Hiền Lương đề xuất thành phố cần bổ sung các hướng nghiên cứu về tâm lý học siêu đô thị, quản trị rủi ro xã hội, an ninh dữ liệu và đạo đức trí tuệ nhân tạo - Ảnh: Ý NGUYỄN
Đề cập về việc xây dựng mạng lưới chuyên gia và cơ chế phản biện khoa học, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ giới thiệu tham luận “Xây dựng mạng lưới chuyên gia và cơ chế phản biện khoa học đối với các vấn đề ‘nóng’ trong quản trị siêu đô thị Thành phố Hồ Chí Minh”. Ông nhận định Thành phố Hồ Chí Minh hiện đã là một siêu đô thị thực thụ với quy mô dân số 14 triệu dân, đòi hỏi một phương thức quản trị phức hợp và liên ngành. Theo ông, thành phố đang sở hữu một “mỏ vàng” tri thức khổng lồ với khoảng 93.000 giảng viên đại học, trong đó có hơn 30.000 người có trình độ từ Thạc sĩ trở lên, cùng hệ thống 149 viện nghiên cứu và tổ chức khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, nguồn lực này chưa được khai thác tối đa. Ông Hưng đề xuất thành lập các ban tư vấn chuyên sâu để thực hiện các “đánh giá nhanh” và tham vấn kịp thời cho những vấn đề cấp bách như kinh tế đêm, quản trị số hay an ninh phi truyền thống.
PGS.TS Vũ Tuấn Hưng cũng gợi mở về việc kết nối đa bên giữa chính quyền - nhà khoa học - doanh nghiệp sẽ tạo ra hệ sinh thái tri thức mạnh mẽ, giúp thành phố không chỉ giải quyết các vấn đề hiện tại mà còn có tầm nhìn xa đến năm 2045 - Ảnh: Ý NGUYỄN
Tại phiên thảo luận mở, các đại biểu đã bày tỏ sự quan tâm đến việc thiết lập hệ thống quản trị rủi ro xã hội và cơ chế phối hợp liên ngành để ứng phó với các thách thức mới như tội phạm công nghệ cao, lừa đảo tài chính nhắm vào người yếu thế và đảm bảo an ninh trong giáo dục,... Nhiều ý kiến tập trung vào việc ưu tiên các nghiên cứu về cơ chế, chính sách đặc thù mang tính cấp bách để tháo gỡ khó khăn cho các chương trình phát triển siêu đô thị, đồng thời xác định rõ vai trò và trách nhiệm của từng chủ thể trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thương mại hóa các sản phẩm khoa học.
PGS.TS Ngô Thị Thu Trang đề xuất việc nhận diện ưu thế, thương hiệu của TP.HCM nhằm xây dựng những hướng nghiên cứu cụ thể - Ảnh: HẠNH NGUYÊN
Giải đáp những trăn trở này, đại diện Sở KH&CN khẳng định thành phố đang chuyển dịch mạnh mẽ sang cơ chế đặt hàng trực tiếp từ nhu cầu thực tiễn. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố phấn đấu đạt tỷ lệ 60% kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào thực tế. Các chương trình nghiên cứu sẽ tập trung vào những vấn đề "nóng" như: xây dựng hệ thống siêu đô thị số, giải pháp chống ngập thông minh, phát triển du lịch xanh tại Cần Giờ hay mô hình kinh tế tuần hoàn tại các đô thị vệ tinh.
Ban điều hành phiên thảo luận mở giải đáp những thắc mắc và tiếp thu các ý kiến từ các nhà khoa học, chuyên gia - Ảnh: HẠNH NGUYÊN
Trong vai trò điều phối thảo luận, TS. Lê Hoàng Dũng, Phó Hiệu trưởng Nhà trường, nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về việc thắt chặt mối quan hệ liên kết giữa "viện - trường - doanh nghiệp - cơ quan quản lý nhà nước" nhằm đảm bảo các kết quả nghiên cứu được chuyển hóa hiệu quả vào thực tiễn. Ông cho rằng các giải pháp nghiên cứu cần tập trung vào việc tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ trực tiếp cho các chương trình phát triển của thành phố Hồ Chí Minh. Qua đó, ông kỳ vọng các sản phẩm khoa học không chỉ dừng lại ở khâu nghiệm thu mà phải thực sự trở thành luận cứ sắc bén giúp UBND TP.HCM kiểm soát và thực thi chính sách thuận lợi hơn.
TS. Lê Hoàng Dũng khuyến khích các nhà khoa học và giảng viên tích cực chia sẻ ý kiến, tham gia vào quá trình xây dựng cơ chế chính sách đặc thù để hỗ trợ ngược lại cho các chương trình phát triển kinh tế - xã hội - Ảnh: Ý NGUYỄN
Hội thảo khép lại với những ý kiến tâm huyết của các nhà khoa học và khẳng định Sở KH&CN sẽ tổng hợp, hoàn thiện dự thảo chương trình để trình UBND thành phố. Ông Lê Thanh Minh kỳ vọng với sự đồng hành của các viện, trường, đặc biệt là thế mạnh của Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM, sẽ xây dựng được một hệ sinh thái khoa học xã hội nhân văn mạnh mẽ, xứng tầm với vị thế của một siêu đô thị hàng đầu khu vực.
Ý NGUYỄN - HẠNH NGUYÊN
